بیان مسئله:
قرآن کریم، کتاب هدایت الهی، در آیات متعدد، نماز را به‌عنوان برترین نهاد و ستون دین معرفی کرده است. نماز، رشتهٔ اتصال انسان به منبع لایتناهی الهی است و هدف اصلی آن، یاد خدا است. نماز، اولین دستور کار انبیا و برترین وسیلهٔ تقرب به پروردگار است.
مقام معظم رهبری (دامت برکاته) در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، نماز را «از جمله زیباترین نعمت‌های بزرگ حضرت حق جلّ‌وعلا، برترین نهاد و نماد و ستون دین، رشتهٔ اتّصال هر یک از ما برای ارتباط نزدیک و مستقیم با منبع لایتناهی و لایزال الهی» معرفی کرده‌اند. ایشان در ادامه، نماز را اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه دانسته‌اند که هم پشتوانهٔ مستحکم و مستمر و ذخیرهٔ تمام‌نشدنی انسان در مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی است، و هم چشمهٔ جوشان عشق و امید و مهربانی و آرامش.
این مقاله، در پی تبیین جایگاه نماز به‌عنوان اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه و ارائهٔ راهبردهایی برای نهادینه شدن آن در جامعهٔ اسلامی در پرتو پیام مقام معظم رهبری (دامت برکاته) است.
ضرورت مسئله:
در دنیای امروز، فرهنگ نماز در جامعهٔ اسلامی با چالش‌های جدی مواجه شده است. نمازگریزی به یک آسیب اجتماعی تبدیل شده و نسل جوان را تهدید می‌کند. از سوی دیگر، دشمنان اسلام با جنگ نرم و توطئه‌های فرهنگی، در صدد تضعیف نماز و دین‌گریزی در جامعهٔ اسلامی هستند.
ضرورت پرداختن به این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که شناخت جایگاه نماز و راهکارهای نهادینه شدن آن، می‌تواند جامعهٔ اسلامی را از آسیب‌های اجتماعی نجات دهد و زمینهٔ رسیدن به تمدن اسلامی را فراهم کند. مقام معظم رهبری (دامت برکاته) در پیام خود، نهادینه شدن و فراگیر و همگانی شدن نماز را دو ضلع اصلی خطّ تلاش برای وصول به جامعهٔ اسلامی و تمدن اسلامی معرفی کرده‌اند.
اهداف مقاله:
در این نوشتار، نخست به تبیین جایگاه نماز به‌عنوان برترین نهاد و ستون دین پرداخته می‌شود و رشتهٔ اتصال بودن آن به منبع لایتناهی الهی بررسی می‌گردد.
سپس، نقش نماز در مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی تبیین می‌شود و آثار آن در نزول برکات و فراوانی ارزاق الهی بیان می‌گردد.
در ادامه، جایگاه نماز به‌عنوان اولین ثمرهٔ حکومت صالحان بررسی می‌شود و نقش آن در جهاد و فتح و ظفر در میدان‌های مبارزه تحلیل می‌گردد.
سپس، ضرورت نهادینه شدن و فراگیر شدن نماز در جامعهٔ اسلامی تبیین می‌شود و راهکارهای عملی برای ترویج و گسترش آن در جامعه ارائه می‌گردد.
در نهایت، نقش نماز در وحدت و انسجام اسلامی بررسی می‌شود و جمع‌بندی ارائه می‌گردد که نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است و نهادینه شدن آن، لازمهٔ رسیدن به جامعهٔ اسلامی و تمدن اسلامی محسوب می‌شود.
نماز؛ اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه
بخش اول: نماز؛ رشتهٔ اتصال به منبع لایتناهی
🔹 نماز؛ رشتهٔ اتصال به منبع لایتناهیمقام معظم رهبری در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، نماز را «رشتهٔ اتّصال هر یک از ما برای ارتباط نزدیک و مستقیم با منبع لایتناهی و لایزال الهی» معرفی کرده‌اند (۱). این تعبیر، نماز را نه صرفاً یک عبادت، بلکه یک رشتهٔ اتصال می‌داند که انسان را به منبع لایتناهی الهی متصل می‌کند.
🔹 نماز؛ اولین دستور کار انبیا
قرآن کریم در سورهٔ طه می‌فرماید: «إِنَّنِی أَنَا اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی» (۲) «همانا من خدایم که جز من معبودی نیست، پس مرا بپرست و نماز را برای یاد من برپا دار.»
این آیه، نماز را اولین دستور کار و برنامهٔ عملی انبیا معرفی می‌کند. هدف از اقامهٔ نماز، یاد خدا است. برپایی نماز به خاطر یاد خدا است و یاد خدا موجب آرامش دل‌ها می‌شود. چنان‌که در جای دیگر می‌فرماید: «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (۳) «آگاه باشید که تنها با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.»
🔹 نماز؛ بهترین وسیلهٔ تقرب به پروردگار
امام صادق (ع) دربارهٔ عظمت نماز فرمودند: «لَا أَعْلَمُ شَیْئاً بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ أَفْضَلَ مِنْ هذِهِ الصَّلَاةِ، أَلَا تَرَى إِلَى الْعَبْدِ الصَّالِحِ عِیسَى بْنِ مَرْیَمَ (ع) قَالَ: وَ أَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ مَا دُمْتُ حَیّاً» (۴) «بهترین وسیلهٔ تقرب به پروردگار پس از معرفت خدا چیزى بالاتر از نماز نیست — آیا ندیدى عیسى بن مریم را که مى‌فرماید: خداوند مرا به نماز توصیه کرده است.»
این روایت، نماز را پس از معرفت خدا، برترین وسیلهٔ تقرب معرفی می‌کند. معرفت خدا جزء اصول اعتقادات است و بر اساس آن، تقرب به وسیلهٔ نماز ممکن می‌شود.
🔹 نماز؛ ستون دین
امام باقر (ع) فرمودند: «الصَّلَاةُ عَمُودُ الدِّینِ، مَثَلُهَا کَمَثَلِ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ؛ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ یَثْبُتُ الْأَوْتَادُ وَ الْأَطْنَابُ، وَ إِذَا مَالَ الْعَمُودُ وَ انْکَسَرَ لَمْ یَثْبُتْ وَتِدٌ وَ لَا طُنُبٌ» (۵) «نماز ستون دین است، مَثَل آن مَثَل تیرک خیمه است، اگر تیرک محکم باشد میخ‌ها و طناب‌ها محکم می‌مانند و اگر تیرک کج شود و بشکند، نه میخی استوار می‌ماند و نه طنابی.»
این روایت، نماز را به ستون خیمه تشبیه می‌کند که اتصال همهٔ اجزای دین به آن وابسته است. نماز، نگهدارندهٔ همهٔ احکام و معارف دین است. اگر نماز درست شود، همهٔ دین درست می‌شود و اگر نماز خراب شود، همهٔ دین خراب می‌شود.
🔹 نماز؛ مکالمهٔ بنده و مولا
حضرت امام خمینی (ره) در آداب الصلوة می‌فرمایند: «یکی از آداب نماز، وقت است که باید خودت را در آن زمان آماده مکالمه با خدا کنی.» (۶) مکالمه طرفینی است، یک وقت صحبت از مخاطبه است که من خدا را مورد خطاب قرار می‌دهم او هم مرا مورد خطاب قرار می‌دهد. خودت را آماده مکالمه کن نه فقط کلام، یعنی تو یک طرفه حرف نمی‌زنی، خدا هم با تو همان زمان حرف می‌زند.
🔹 حکمت تکرار نماز در پنج نوبت
شاید این سؤال پیش بیاید که چرا باید نماز را در پنج نوبت تکرار کرد؟ در پاسخ باید گفت: گرچه خداوند هر ندا و هر دعایی را می‌شنود و بندگانش می‌توانند با شیوه‌های مختلف با او مناجات کنند، ولی چون خدا خودش بهتر از هرکسی می‌داند که چه نوع عبادتی، در چه اوقاتی و با چه آدابی، چه آثاری دارد؛ طبق علم و حکمتش راهنمایی کرده و دستور می‌دهد (۷).
همان‌گونه که جسم انسان نیاز دارد که در صبح و ظهر و شام غذای مادی بخورد، روح انسان نیز نیاز به غذای معنوی دارد و نیاز روح به‌مراتب بیش از نیاز جسم به این غذای معنوی است.
چنان‌که پیامبر اسلام (ص) فرمود: «نماز سفره‌ای است که خداوند متعال روزانه پنج‌بار آن را در مقابل اهل بهشت باز می‌کند.» (۸) همان‌طور که در سفره انواع خوردنی‌های مفید و مغذی هست، در نماز هم انواع عمل‌ها مثل سجده و رکوع و انواع ذکرها هست که هرکدام دارای خواص و آثار معنوی است که نیازهای روحی نمازگزار را تأمین می‌کند.
🔹 نماز اکسیر فلاح و رستگاری است زیرا:
نماز، رشتهٔ اتصال انسان به منبع لایتناهی الهی است. مقام معظم رهبری نماز را رشتهٔ اتصال معرفی کرده‌اند. قرآن کریم هدف اصلی نماز را یاد خدا معرفی کرده و آن را اولین دستور کار انبیا دانسته است. امام صادق (ع) نماز را بهترین وسیلهٔ تقرب پس از معرفت خدا معرفی کرده و امام باقر (ع) آن را ستون دین تشبیه کرده که استواری همهٔ اجزای دین به آن وابسته است.
حضرت امام خمینی (ره) نیز نماز را مکالمهٔ بنده و مولا معرفی کرده که در آن، بنده خود را آمادهٔ مکالمه با خدا می‌کند. پس نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است که انسان را به منبع لایتناهی الهی متصل می‌کند.
بخش دوم: نماز؛ پشتوانهٔ مبارزه با شیطان نفس و شیاطین دنیوی
🔹 نماز؛ پشتوانهٔ مستحکم در مبارزه با شیطانمقام معظم رهبری در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، نماز را «پشتوانهٔ مستحکم و مستمر و ذخیرهٔ تمام‌نشدنی انسان در مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی» معرفی کرده‌اند (8). این تعبیر، نماز را نه صرفاً یک عبادت، بلکه یک سلاح در مبارزه با شیاطین درون و برون می‌داند. شیطان نفس همان هوای نفس و تمایلات سرکش درونی است که انسان را به گناه دعوت می‌کند و شیطان‌های دنیوی همان قدرت‌های استکباری و شیطانی هستند که در عرصهٔ جهانی فساد و ظلم می‌کنند.
🔹 نماز؛ بازدارنده از فحشا و منکر
قرآن کریم در سورهٔ عنکبوت می‌فرماید: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ» (9) «همانا نماز (انسان را) از زشتی‌ها و گناه باز می‌دارد.» این آیه، کارکرد بازدارندهٔ نماز را در برابر گناه و فحشا نشان می‌دهد. یاد خدا که در نماز حاصل می‌شود، عامل اصلی بازدارى از گناه است. ریشهٔ تمام منکرات غفلت است و نماز چون یاد خدا و بهترین وسیلهٔ غفلت‌زدایى است، پس زمینهٔ منکرات را از بین می‌برد
🔹 نماز؛ ملاک قبولی و بازدارندگی از گناه
امام صادق (ع) فرمودند: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَعْلَمَ أَ قُبِلَتْ صَلاَتُهُ أَمْ لَمْ تُقْبَلْ، فَلْیَنْظُرْ هَلْ مَنَعَتْهُ صَلاَتُهُ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ؟ فَبِقَدْرِ مَا مَنَعَتْهُ قُبِلَتْ مِنْهُ» (10) «هر که دوست دارد بداند نمازش قبول شده یا نه، بنگرد آیا نمازش او را از فحشا و منکر بازداشته است؟ پس به هر مقدار که بازداشته باشد، نمازش قبول شده است.»
این روایت، ملاک قبولی نماز را بازدارندگی از گناه معرفی می‌کند. اگر نماز انسان را از فحشا و منکر باز نداشت، باید در قبولی نماز خود شک کند. به اندازه‌اى که نماز، انسان را از منکرات باز مى‌دارد، به همان اندازه قبول مى‌شود.
🔹 نماز؛ بهترین ابزار برای خوار کردن شیطان
امام زمان (عج) فرمودند: «فَمَا أَرْغَمُ أَنْفَ الشَّیْطَانَ بِشَیْءٍ مِثْلَ الصَّلَاةِ، فَصَلِّهَا وَ أَرْغِمْ أَنْفَ الشَّیْطَانَ» (11) «هیچ چیز به مانند نماز، بینی شیطان را به خاک نمی‌ساید، پس نماز بگذار و بینی ابلیس را به خاک بمال.»
این روایت، نماز را بهترین ابزار برای غلبه بر شیطان معرفی می‌کند. نماز، بینى شیطان را به خاک مى‌مالد و او را خوار و ذلیل مى‌کند. هرچه نماز با حضور قلب و توجه بیشتر باشد، غلبه بر شیطان آسان‌تر است.
🔹 نماز؛ عامل دوری از تکبر و خودبرتربینی
یکی از منکرات بزرگ که شیطان نفس به آن دامن می‌زند، تکبر و خودبرتربینی است. نماز با رکوع و سجده، انسان را از منکر تکبر باز می‌دارد. در سجده، انسان پیشانی خود را بر خاک می‌گذارد و اعتراف می‌کند که هیچ‌چیز نیست. این فروتنی، ضد تکبر است و شیطان که به خاطر تکبر از درگاه الهی رانده شد، با نماز خوار می‌شود.
🔹 نماز؛ عامل دوری از بخل و بی‌تفاوتی
در کنار نماز، معمولاً توصیه به زکات شده است. زکات، فرد را از منکر بخل و بی‌تفاوتی در برابر محرومان رها می‌سازد و جامعه را از منکر فقر که زمینهٔ رویکرد به منکرات است، نجات می‌دهد. نماز و زکات در کنار هم، انسان را از خودخواهی و دنیاطلبی دور می‌کنند و به سوی ایثار و گذشت سوق می‌دهند.
🔹 نماز؛ عامل نظم و انضباط و دوری از تفرقه
نماز جماعت، انسان را از گوشه‌گیری نابجا نجات می‌دهد و احکام و شرایط نماز جماعت، بسیاری از ارزش‌ها را زنده می‌کند. مردمی بودن، جلو نیافتادن از رهبر، عقب نماندن از جامعه، سکوت در برابر سخن حقّ امام جماعت، نظم و انضباط، ارزش‌گذاری نسبت به انسان‌های با تقوا، دوری از تفرقه، دوری از گرایش‌های مذموم نژادی، اقلیمی، سیاسی و حضور در صحنه، همه از آثار نماز جماعت است. ترک هریک از آنها، منکر است و نماز جماعت، انسان را از این منکرات باز می‌دارد.
🔹 نماز اکسیر فلاح و رستگاری است زیرا:
نماز، پشتوانهٔ مستحکم در مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی است. مقام معظم رهبری نماز را پشتوانهٔ مبارزه با شیطان معرفی کرده‌اند. قرآن کریم نماز را بازدارنده از فحشا و منکر دانسته است. امام صادق (ع) ملاک قبولی نماز را بازدارندگی از گناه معرفی کرده و امام زمان (عج) نماز را بهترین ابزار برای خوار کردن شیطان دانسته است.
نماز با رکوع و سجده، انسان را از تکبر باز می‌دارد و با توصیه به زکات، او را از بخل و بی‌تفاوتی دور می‌کند. نماز جماعت نیز انسان را از تفرقه و گوشه‌گیری نجات می‌دهد. پس نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است که انسان را در مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی یاری می‌کند.
بخش سوم: نماز؛ اولین ثمرهٔ حکومت صالحان
🔹 نماز؛ اولین ثمرهٔ حکومت صالحانمقام معظم رهبری در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، با استناد به آیهٔ ۴۱ سورهٔ حج، اقامهٔ نماز را اولین ثمره و نشانهٔ حکومت صالحان معرفی کرده‌اند: «بنا بر آموزهٔ قرآن، برپاداشتن نماز، اوّلین ثمره و نشانهٔ حکومت صالحان است که «اَلّذینَ اِنْ مَکَّنّاهُم فی الأرضِ اَقاموا الصَّلاة»» (۱۲).
قرآن کریم در سورهٔ حج می‌فرماید: «الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ ۗ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ» (۱۳) «همانان که اگر آنان را در زمین قدرت و تمکّن دهیم، نماز را برپا می‌دارند، و زکات می‌پردازند، و مردم را به کارهای پسندیده وا می‌دارند و از کارهای زشت بازمی‌دارند؛ و عاقبت همهٔ کارها فقط در اختیار خداست.» این آیه، اولین ثمرهٔ حکومت صالحان را اقامهٔ نماز معرفی می‌کند.
🔹 نماز؛ نیازمند قدرت و امکانات
اقامهٔ نماز، به قدرت و امکانات نیاز دارد. اقامه به معنای برپا داشتن است، نه فقط خواندن فردی. برپا داشتن نماز یعنی فراهم کردن زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی برای گسترش نماز در جامعه. این کار نیازمند قدرت و حکومت است. حاکمان صالح، با استفاده از قدرت و امکانات، زمینه‌های اقامهٔ نماز را در جامعه فراهم می‌کنند.
🔹 نماز؛ همتای ناگسستنی زکات
در ۲۸ آیهٔ قرآن، زکات در کنار نماز آمده است. نماز، رابطهٔ انسان با خدا است و زکات، رابطهٔ انسان با جامعه. حکومت صالحان، هم به رابطهٔ انسان با خدا اهمیت می‌دهد و هم به رابطهٔ انسان با جامعه. اقامهٔ نماز و ادای زکات، دو رکن اساسی حکومت صالحان است که بدون یکی، دیگری ناقص می‌ماند.
🔹 نماز؛ عامل دوری از غفلت و غرور
پیروزی مؤمنان و رسیدن به قدرت، زمینهٔ بندگى و تعاون مالى و فرهنگى را فراهم مى‌کند و غفلت و غرور را از بین مى‌برد. حاکمان صالح، با اقامهٔ نماز، خود را در محضر خدا حاضر مى‌بینند و از غرور و طغیان دور مى‌مانند. نماز، یادآور فقر ذاتى انسان در برابر غناى ذاتى خدا است و او را از سرکشى باز مى‌دارد.
🔹 نماز؛ عامل اصلاح فرد و جامعه
اقامهٔ نماز، هم در فکر ارتقاى روحى و رشد امور معنوى است و هم به دنبال رفاه و حل مشکلات اقتصادى و فقرزدایى و اصلاح جامعه. حاکمان صالح، با اقامهٔ نماز، جامعه را به سوى ارزش‌هاى الهى سوق مى‌دهند و زمینهٔ اصلاح فرد و جامعه را فراهم مى‌کنند. جامعه‌اى تحت حمایت خداوند است که این چهار ارزش محورى را داشته باشد: نماز، زکات، امر به معروف و نهى از منکر.
🔹 نماز؛ عامل تأثیرگذاری امر به معروف و نهی از منکر
امر و نهى زمانى در جامعه مؤثر است که حاکمان اول به وظایف فردى خود عمل کنند. حاکمان صالح، اول نماز را اقامه مى‌کنند و سپس امر به معروف و نهى از منکر مى‌نمایند. عمل به وظایف فردى، شرط تأثیرگذارى امر و نهى در جامعه است. مردم، وقتى حاکمان را نمازگزار و متعهد ببینند، سخن آنان را مى‌پذیرند.
🔹 نماز؛ نیازمند مراقبت و محافظت
امام علی (ع) فرمودند: «تَعَاهَدُوا الصَّلَاةَ، وَ حَافِظُوا عَلَیْهَا، وَ اسْتَکْثِرُوا مِنْهَا، وَ تَقَرَّبُوا بِهَا، فَإِنَّهَا کَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ کِتَاباً مَوْقُوتاً» (۱۴) «نماز را مراقبت کنید، و بر آن محافظت نمایید، و بسیار بخوانید، و به وسیلهٔ آن تقرب بجویید، که همانا نماز بر مؤمنان نوشته‌ای وقت‌دار است.»
این روایت، تأکید امیرالمؤمنین (ع) بر نماز را نشان می‌دهد. نماز، نیازمند مراقبت و محافظت است. حاکمان صالح، بیش از دیگران، به مراقبت از نماز نیاز دارند. نماز، نوشته‌ای وقت‌دار بر مؤمنان است و هیچ‌کس نمی‌تواند از آن فرار کند.
🔹 نماز؛ ستون دین و عامل استواری حکومت
امام باقر (ع) فرمودند: «الصَّلَاةُ عَمُودُ الدِّینِ مَثَلُهَا کَمَثَلِ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ یَثْبُتُ الْأَوْتَادُ وَ الْأَطْنَابُ وَ إِذَا مَالَ الْعَمُودُ وَ انْکَسَرَ لَمْ یَثْبُتْ وَتِدٌ وَ لَا طُنُبٌ» (۱۵) «نماز ستون دین است، مَثَل آن مَثَل تیرک خیمه است، اگر تیرک محکم باشد میخ‌ها و طناب‌ها محکم می‌مانند و اگر تیرک کج شود و بشکند، نه میخی استوار می‌ماند و نه طنابی.»
این روایت، نماز را ستون دین معرفی می‌کند. حکومت صالحان، بدون اقامهٔ نماز، استوار نمی‌ماند. نماز، ستون خیمهٔ حکومت صالحان است. اگر نماز در حکومت اقامه شود، همهٔ ارکان حکومت استوار مى‌ماند و اگر نماز کج شود، همهٔ ارکان فرو مى‌ریزد.
🔹 نماز اکسیر فلاح و رستگاری است زیرا:
نماز، اولین ثمرهٔ حکومت صالحان است. مقام معظم رهبری اقامهٔ نماز را اولین ثمره و نشانهٔ حکومت صالحان معرفی کرده‌اند. قرآن کریم اقامهٔ نماز را اولین ثمرهٔ حکومت صالحان دانسته است. حاکمان صالح، با اقامهٔ نماز، هم به رابطهٔ انسان با خدا اهمیت مى‌دهند و هم به رابطهٔ انسان با جامعه.
نماز، عامل دوری از غفلت و غرور، عامل اصلاح فرد و جامعه، و عامل تأثیرگذارى امر به معروف و نهى از منکر است. امام علی (ع) نماز را نوشته‌اى وقت‌دار بر مؤمنان دانسته و امام باقر (ع) آن را ستون دین تشبیه کرده که استوارى همهٔ اجزاى دین به آن وابسته است. پس نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است که اولین ثمرهٔ حکومت صالحان مى‌باشد.
بخش چهارم: نماز؛ پشتوانهٔ مبارزه با شیطان نفس و شیاطین دنیوی
🔹 نماز؛ پشتوانهٔ مبارزه با شیطانمقام معظم رهبری در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، نماز را «پشتوانهٔ مستحکم و مستمر و ذخیرهٔ تمام‌نشدنی انسان در مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی» معرفی کرده‌اند (۱۶).
این تعبیر، نماز را نه صرفاً یک عبادت، بلکه یک سلاح در مبارزه با شیاطین درون و برون می‌داند. شیطان نفس همان هوای نفس و تمایلات سرکش درونی است که انسان را به گناه دعوت می‌کند و شیطان‌های دنیوی همان قدرت‌های استکباری و شیطانی هستند که در عرصهٔ جهانی فساد و ظلم می‌کنند.
🔹 نماز؛ وسیلهٔ یاری جستن در سختی‌ها
قرآن کریم در سورهٔ بقره می‌فرماید: «وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلَاةِ وَ إِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِینَ» (۱۷) «و از صبر و نماز یاری جویید؛ و همانا این کار، جز بر فروتنان، گران و دشوار است.» این آیه، نماز را وسیلهٔ یاری جستن در برابر سختی‌ها و مشکلات معرفی می‌کند. «استعینوا» به معنای کمک خواستن است و نماز، ابزار اصلی در مبارزه با شیطان نفس و شیاطین دنیوی است.
🔹 نماز؛ عامل هراس شیطان از مؤمن
امام رضا (ع) از رسول خدا (ص) نقل فرمودند: «لَا یَزَالُ الشَّیْطَانُ ذَعِراً مِنَ الْمُؤْمِنِ مَا حَافَظَ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فَإِذَا ضَیَّعَهُنَّ تَجَرَّأَ عَلَیْهِ وَ أَوْقَعَهُ فِی الْعَظَائِمِ» (۱۸) «شیطان همواره از انسان مؤمن بیمناک است، تا زمانى که نمازهاى پنجگانه را حفاظت و مراقبت مى‌کند. و هنگامى که حق نمازها را تباه کرد، شیطان نسبت به او جرأت مى‌یابد و او را دچار گرفتاری‌هاى بزرگ مى‌کند.»
این روایت، رابطهٔ مستقیم نماز با مبارزه با شیطان را نشان می‌دهد. محافظت بر نمازهای پنجگانه، سبب هراس شیطان و ضایع کردن آن، سبب گستاخی شیطان می‌شود. شیطان، از مؤمن نمازگزار مى‌ترسد و به او نزدیک نمى‌شود.
🔹 نماز؛ اولین سؤال در قیامت
رسول خدا (ص) فرمودند: «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ؛ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یَدْعُو بِالْعَبْدِ، فَأَوَّلُ شَیْءٍ یَسْأَلُ عَنْهُ الصَّلَاةُ، فَإِنْ جَاءَ بِهَا تَامّاً وَ إِلَّا زُخَّ فِی النَّارِ» (۱۹) «بر نمازهاى پنجگانه مواظبت کنید؛ زیرا، چون روز قیامت شود خداوند تبارک و تعالى بنده را صدا مى‌زند و از نخستین چیزى که مى‌پرسد، نماز است؛ اگر آن را کامل آورده باشد که هیچ، و گر نه در آتش افکنده مى‌شود.»
این روایت، اهمیت نماز را به‌عنوان اولین سؤال در قیامت نشان می‌دهد. نماز، معیار سنجش اعمال در قیامت است. اگر نماز کامل باشد، سایر اعمال نیز پذیرفته مى‌شود و اگر نماز ناقص باشد، سایر اعمال نیز رد مى‌شود.
🔹 نماز؛ عامل خشوع و فروتنی در برابر خدا
خشوع، حالتى در قلب و روح است که انسان را در برابر خدا فروتن مى‌کند. نماز، عامل خشوع است. خشوع، رابطهٔ مستقیم با قبولى نماز دارد. اگر نماز با خشوع خوانده شود، شیطان از انسان دور مى‌شود و اگر بدون خشوع باشد، شیطان بر او مسلط مى‌شود.
🔹 نماز؛ عامل مقاومت در برابر مشکلات
نمازِ با توجّه، انسان را به یاد قدرت بى‌نهایت خدا مى‌اندازد و غیر او را هر چه باشد کوچک جلوه مى‌دهد. مِهر او را در دل زیاد مى‌کند، روحیّهٔ توکل را تقویت مى‌کند و انسان را از وابستگى‌هاى مادّى مى‌رهاند. همهٔ این آثار، انسان را در برابر مشکلات مقاوم مى‌سازد. صبر و مقاومت، کلید تمام عبادات است.
🔹 نماز؛ عامل دوری از تکبر و خودبرتربینی
تکبر، منکر بزرگى است که شیطان نفس به آن دامن مى‌زند. نماز با رکوع و سجده، انسان را از منکر تکبر باز مى‌دارد. در سجده، انسان پیشانى خود را بر خاک مى‌گذارد و اعتراف مى‌کند که هیچ‌چیز نیست. این فروتنى، ضد تکبر است و شیطان که به خاطر تکبر از درگاه الهى رانده شد، با نماز خوار مى‌شود.
🔹 نماز اکسیر فلاح و رستگاری است زیرا:
نماز، پشتوانهٔ مستحکم در مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی است. مقام معظم رهبری نماز را پشتوانهٔ مبارزه با شیطان معرفی کرده‌اند. قرآن کریم نماز را وسیلهٔ یاری جستن در سختی‌ها دانسته است. امام رضا (ع) نماز را عامل هراس شیطان از مؤمن معرفی کرده و رسول خدا (ص) نماز را اولین سؤال در قیامت دانسته است.
نماز با خشوع و فروتنى، انسان را از تکبر باز مى‌دارد و او را در برابر مشکلات مقاوم مى‌سازد. پس نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است که انسان را در مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی یاری مى‌کند.
بخش پنجم: نماز؛ عامل نزول برکات و فراوانی ارزاق الهی
🔹 نماز؛ عامل نزول برکات و فراوانی ارزاق
مقام معظم رهبری در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، نزول برکات و فراوانی ارزاق الهی را از ناحیهٔ اقامهٔ نماز و استغفار دانسته‌اند: «نزول برکات و فراوانی ارزاق الهی از ناحیهٔ اقامهٔ نماز و استغفار صورت گرفته و افزایش می‌یابد» (۲۰). این تعبیر، ارتباط مستقیم نماز با برکات مادی و معنوی را نشان می‌دهد.
🔹 نماز؛ عام استقامت بر راه حق
قرآن کریم در سورهٔ جن می‌فرماید: «وَ أَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا» (۲۱) «و اگر [انس و جن] بر طریقهٔ حق پایداری کنند، حتماً آنان را از آب فراوانی سیراب خواهیم کرد.» «غدق» به معنای فراوانی است. این آیه، ارتباط استقامت بر راه حق (که نماز از مصادیق بارز آن است) با نزول برکات و فراوانی ارزاق را نشان می‌دهد.
🔹 نماز؛ عامل جلب رزق و برکت
امام باقر (ع) فرمودند: «مراد از «اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِیقَةِ» استقامت در مسیر اهل بیت است.» و از امام صادق (ع) نقل شده است که اگر مردم بر ولایت ما استقامت داشته باشند، از علم کثیر کامیاب مى‌شوند (۲۲). نماز، عامل استقامت بر ولایت است و استقامت بر ولایت، سبب کامیابى از علم کثیر و نزول برکات مى‌شود.
🔹 نماز؛ عامل دوری از اعراض از یاد خدا
اعراض از ذکر خدا، هم در دنیا زندگى را سخت مى‌کند: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً» (۲۳) «و هر کس از یاد من روى گردان شود، زندگى تنگ و سختى خواهد داشت.» و هم در آخرت انسان را گرفتار عذاب سخت مى‌کند: «وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذاباً صَعَداً» (۲۴) «و هر کس از یاد پروردگارش روى گردان شود، او را به عذابى سخت و فراگیر مى‌کشاند.» نماز، ذکر خدا است و ذکر خدا، سبب نزول برکات و دورى از عذاب مى‌شود.
🔹 نماز؛ عامل اصلاح نیت‌ها و اعمال
نیت، معیار ارزش اعمال است. نماز، نیت انسان را اصلاح مى‌کند. اگر نیت انسان خالص باشد، نماز او مقبول مى‌شود و اگر نیت او آلوده باشد، نماز او مردود است. خداوند، دنیا را به نیت آخرت مى‌دهد و آخرت را به نیت دنیا نمى‌دهد (۲۵). نماز، انسان را به نیت آخرت سوق مى‌دهد و او را از نیت دنیا دور مى‌کند.
🔹 نماز؛ عامل بازگشت به خدا در سختی‌ها
امام علی (ع) فرمودند: «وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ حِینَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وَ تَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ، فَزِعُوا إِلَى رَبِّهِمْ بِصِدْقٍ مِنْ نِیَّاتِهِمْ وَ وَلَهٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ، لَرَدَّ عَلَیْهِمْ کُلَّ شَارِدٍ، وَ أَصْلَحَ لَهُمْ کُلَّ فَاسِدٍ» (۲۶) «اگر مردم به هنگامى که بلاها بر آنان فرود مى‌آید و نعمت‌ها از ایشان زوال مى‌پذیرد، با نیّت‌هاى درست و دل‌هاى مشتاق، به پروردگارشان پناه برند، بى‌گمان هر گریخته‌اى را به آنان باز گرداند و هر فسادى را برایشان به اصلاح آورد.» نماز، پناه بردن به خدا است و پناه بردن به خدا، سبب بازگشت نعمت‌ها و اصلاح فساد مى‌شود.
🔹 نماز؛ عامل دوری از غرور و مغرور نشدن به رزق
توسعه رزق، یکى از اسباب آزمایش است: «لَأَسْقَیْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ» (۲۷) «آنان را از آب فراوان سیراب مى‌کنیم تا آنان را در آن بیازماییم.» رفاه، زمینهٔ غفلت است. با توسعه رزق مغرور نشوید. نماز، یادآور فقر ذاتى انسان است و او را از غرور دور مى‌کند.
🔹 نماز اکسیر فلاح و رستگاری است زیرا:
نماز، عامل نزول برکات و فراوانی ارزاق الهی است. مقام معظم رهبری نزول برکات و فراوانی ارزاق را از ناحیهٔ اقامهٔ نماز و استغفار دانسته‌اند. قرآن کریم استقامت بر راه حق را سبب سیراب شدن از آب فراوان معرفی کرده است. امام باقر (ع) استقامت بر مسیر اهل بیت را مراد آیه دانسته و امام صادق (ع) استقامت بر ولایت را سبب کامیابى از علم کثیر معرفی کرده است.
نماز، ذکر خدا است و ذکر خدا، سبب نزول برکات و دورى از عذاب مى‌شود. نماز، نیت انسان را اصلاح مى‌کند و او را به نیت آخرت سوق مى‌دهد. نماز، پناه بردن به خدا در سختی‌هاست و پناه بردن به خدا، سبب بازگشت نعمت‌ها مى‌شود. پس نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است که موجب نزول برکات و فراوانی ارزاق الهی مى‌شود
بخش ششم: نماز؛ عامل جهاد و فتح و ظفر در میدان‌های مبارزه
🔹 نماز؛ تکیه‌گاه مستحکم در جهاد و فتح و ظفرمقام معظم رهبری در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، با استناد به آیهٔ ۴۱ سورهٔ حج، اقامهٔ نماز را در جهاد و فتح و ظفر مؤثر دانسته‌اند: «بیان این آیه دقیقاً پس از آیهٔ وعدهٔ نصرت الهی در مورد یاران خداوند متعال و جهاد آنها در سورهٔ مبارکهٔ حج نشان می‌دهد اقامهٔ نماز به‌عنوان تکیه‌گاه مستحکم ذکر خدا و امید و اعتماد به او، نقش ویژه‌ای در جهاد و فتح و ظفر در میدان‌های مبارزه خصوصاً میدان مبارزه‌ای که امروز پیش روی ملّت ایران است، دارد.» (28)
این تعبیر، نماز را نه صرفاً یک عبادت فردی، بلکه یک تکیه‌گاه مستحکم در میدان‌های جهاد و مبارزه معرفی می‌کند. نماز، ذکر خدا و یاد او است و یاد خدا، امید و اعتماد را در دل مجاهدان تقویت می‌کند و آنان را در برابر دشمن ثابت‌قدم می‌سازد.
🔹 جهاد عامل تخفیف در تهجد
قرآن کریم در سورهٔ مزمل، پس از آنکه مسلمانان را به تهجد و نماز شب فرمان داده بود، در آیهٔ پایانی این سوره، حکم وجوب نماز شب را تخفیف داده و علت آن را جهاد در راه خدا معرفی می‌کند: «إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنَىٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طَائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضَىٰ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّکَاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَ مَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْرًا وَ أَعْظَمَ أَجْرًا وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» (29)
«پروردگارت مى‌داند که تو و گروهى از همراهانت نزدیک به دو سوم شب یا نصف یا یک سوم آن را به عبادت مى‌ایستید، و خداوند شب و روز را اندازه‌گیرى مى‌کند. او مى‌داند که شما هرگز نمى‌توانید همهٔ شب را به عبادت بپا خیزید، پس بر شما بخشید و تخفیف داد. اکنون آنچه از قرآن ممکن است بخوانید. او مى‌داند که بعضى از شما بیمار مى‌شوید و گروهى در زمین سفر مى‌کنند و از فضل خدا روزى مى‌جویند و گروهى در راه خدا پیکار مى‌کنند. پس آنچه از قرآن ممکن است بخوانید، و نماز را برپا دارید، و زکات بدهید، و به خدا قرض نیکو دهید.»
این آیه، جهاد در راه خدا را عامل تخفیف در تهجد و برداشته شدن وجوب نماز شب از مسلمانان معرفی می‌کند. مجاهدان به دلیل مشغلهٔ جهاد، نمی‌توانند همهٔ شب را به عبادت بایستند، بنابراین خداوند بر آنان تخفیف داده و نماز شب را از آنان برداشته است. اما نمازهای واجب (اقیموا الصلاة) و زکات (آتوا الزکاة) همچنان بر آنان واجب است.
🔹 جهاد زمینه‌ساز نماز
قرآن کریم در سورهٔ حج، جهاد در راه خدا را زمینه‌ساز حفظ مساجد، یاد خدا و نماز معرفی می‌کند: «الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَ لَوْ لَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوَاتٌ وَ مَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیرًا وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ» (30)
«همان کسانی که به ناحق از خانه‌های خود رانده شدند، تنها به خاطر اینکه مى‌گفتند: پروردگار ما خداوند است. و اگر خداوند بعضى از مردم را به وسیلهٔ بعضى دیگر دفع نکند، همانا صومعه‌ها و کلیساها و کنیسه‌ها و مساجدى که نام خدا در آنها بسیار یاد مى‌شود، ویران مى‌گردد. و خداوند قطعاً یارى مى‌کند کسانى را که او را یارى کنند، همانا خداوند قوى و شکست‌ناپذیر است.»
مقصود از «صلوات»، کنیسهٔ یهود است و وجه نام‌گذارى به این نام، اقامهٔ نماز در آن است. و «مساجد»، معبد معروف مسلمانان است و نام‌گذارى آن به این اسم، از باب اختصاص سجده به نماز مسلمانان است (31). این آیه نشان می‌دهد که جهاد در راه خدا، زمینه‌ساز حفظ اماکن عبادی و ادامهٔ یاد خدا و نماز در آنهاست. اگر جهاد نباشد، صومعه‌ها، کلیساها و مساجد ویران می‌شوند و یاد خدا از آنها قطع می‌گردد.
🔹 ویژگی مهم مجاهدان
قرآن کریم در ادامهٔ آیهٔ سورهٔ حج، اقامهٔ نماز را از ویژگی‌های بارز پیکارکنندگان و مجاهدان راه خدا معرفی می‌کند: «الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّکَاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ» (32) «همانان که اگر آنان را در زمین قدرت و تمکّن دهیم، نماز را برپا می‌دارند، و زکات می‌پردازند، و مردم را به کارهای پسندیده وا می‌دارند و از کارهای زشت بازمی‌دارند؛ و عاقبت همهٔ کارها فقط در اختیار خداست.»
این آیه، ویژگی مهم مجاهدان را اقامهٔ نماز، ادای زکات، امر به معروف و نهی از منکر معرفی می‌کند. مجاهدان کسانی هستند که اگر در زمین قدرت یابند، اولین کارشان اقامهٔ نماز است. اقامهٔ نماز، نشانهٔ ایمان و معیار تشخیص مجاهدان واقعی از مدعیان است. مجاهدان با اقامهٔ نماز، رابطهٔ خود با خدا را محکم مى‌کنند و با ادای زکات، رابطهٔ خود با جامعه را تقویت مى‌نمایند.
🔹 نماز جماعت در جهاد
قرآن کریم در سورهٔ نساء، لزوم اقامهٔ نماز با جماعت را حتی در میدان جهاد بیان می‌کند: «وَ إِذَا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرَائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وَاحِدَةً وَ لَا جُنَاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کَانَ بِکُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکَافِرِینَ عَذَابًا مُهِینًا» (33)
«و هنگامى که در میان آنان باشى و براى آنان نماز به پا دارى، باید گروهى از آنان با تو به نماز بایستند و سلاح‌هاى خود را برگیرند. پس هنگامى که سجده کردند، باید از پشت سر شما قرار گیرند و گروهى دیگر که نماز نخوانده‌اند بیایند و با تو نماز بگزارند و سلاح‌ها و تجهیزات خود را برگیرند. کافران دوست دارند که شما از سلاح‌ها و تجهیزات خود غافل شوید و یکباره بر شما یورش برند. و اگر از باران آسیب دیدید یا بیمار بودید، گناهى نیست که سلاح‌هاى خود را بر زمین نهید، ولى هوشیار باشید که خداوند براى کافران عذابى خوارکننده آماده کرده است.»
این آیه، نماز جماعت در جهاد را واجب معرفی می‌کند. مجاهدان، حتى در میدان جنگ، نماز را به جماعت مى‌خوانند. گروهى از آنان با سلاح به نماز مى‌ایستند و گروهى دیگر نگهبانى مى‌دهند. سپس جایگزین مى‌شوند. این آیه، اهمیت نماز جماعت را نشان مى‌دهد که حتى در سخت‌ترین شرایط ترک نمى‌شود.
🔹 نماز خوف در جهاد
قرآن کریم در سورهٔ نساء، حکم نماز خوف را بیان می‌کند: «وَ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکَافِرِینَ کَانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِینًا» (34) «و هنگامى که در زمین سفر کردید، گناهى بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید، اگر بیم داشتید که کافران به شما آسیب برسانند، همانا کافران دشمن آشکار شما هستند.»
این آیه، وجوب تقصیر و شکسته خواندن نماز بر مجاهدان در صورت خوف از دشمن را بیان می‌کند. مجاهدان در میدان جهاد، اگر از دشمن بترسند، مى‌توانند نماز را شکسته بخوانند. نماز خوف، یکى از احکام ویژهٔ جهاد است که اهمیت نماز را حتى در شرایط خطر نشان مى‌دهد. نماز، در هیچ شرایطى ترک نمى‌شود، حتى در میدان جنگ.
🔹 نماز اکسیر فلاح و رستگاری است زیرا:
نماز، عامل جهاد و فتح و ظفر در میدان‌های مبارزه است. مقام معظم رهبری نماز را تکیه‌گاه مستحکم در جهاد و فتح و ظفر معرفی کرده‌اند. قرآن کریم جهاد را عامل تخفیف در تهجد معرفی کرده و نماز شب را از مجاهدان برداشته است. جهاد، زمینه‌ساز حفظ مساجد و یاد خدا و نماز است. اقامهٔ نماز، از ویژگی‌های بارز مجاهدان است.
نماز جماعت، حتى در میدان جهاد واجب است. نماز خوف، در شرایط خطر تشریع شده است. مجاهدان با اقامهٔ نماز، رابطهٔ خود با خدا را محکم مى‌کنند و از میدان جهاد پیروز بیرون مى‌آیند. پس نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است که عامل جهاد و فتح و ظفر در میدان‌های مبارزه مى‌باشد.
بخش هفتم: نماز؛ لازمهٔ نهادینه شدن و فراگیر شدن در جامعهٔ اسلامی
🔹 نماز؛ لازمهٔ رسیدن به جامعهٔ اسلامیمقام معظم رهبری در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز فرموده‌اند: «اقامهٔ نماز در همهٔ مراحل تکمیلی و سطوح تکاملی‌اش در پهنهٔ جامعه و کشوری که پرچم اسلام ناب محمّدی صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم را برافراشته و به حاکمیّت اسلام مفتخر شده، در زمرهٔ اهمّ امور است و برای فراهم شدن زمینهٔ طیّ طریق از مرحلهٔ نهضت و انقلاب اسلامی تا مرحلهٔ جامعهٔ اسلامی، امری ضروری است و بعد از آن است که نِیل به مرحلهٔ تمدّن اسلامی میسور خواهد شد. نهادینه شدن و فراگیر و همگانی شدن نماز و آنگاه تلاش عمومی برای نیکو به‌جای آوردن آن، دو ضلع اصلی خطّ تلاش برای وصول به این مهم است.» (۳۵)
این تعبیر، نماز را نه صرفاً یک عبادت فردی، بلکه یک ضرورت اجتماعی معرفی می‌کند. جامعهٔ اسلامی، جامعه‌ای است که در آن، نماز نهادینه شده و همهٔ اقشار جامعه به آن پایبند باشند.
نهادینه شدن نماز، نخستین گام برای رسیدن به تمدن اسلامی است. در این مسیر، حاکمیت فرهنگ نماز بر جامعه، مستلزم تلاش هماهنگ کلیهٔ نهادهای فرهنگی-اجتماعی است. صدا و سیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی و از همه مهم‌تر نهاد خانواده، هم در بُعد فردی و هم در بُعد اجتماعی می‌توانند به نهادینه شدن نماز کمک نمایند.
🔹 روش محبت؛ اساس تربیت دینی
از نیکوترین و اساسی‌ترین روش‌های تربیت دینی جامعه و عامل اساسی پیشگیری و درمان آسیب‌های اجتماعی نمازگریزی، به‌کارگیری روش محبت است.
با توجه به سرشت آدمی و تأثیرپذیری انسان از نرمی و دوستی و انزجار فطرت آدمی از تُندی و خشونت‌گرایی، نیکوترین راه و رسم تربیت مذهبی کودکان و نوجوانان و همچنان عامل مؤثر در درمان نمازگریزی آنان، به‌کارگیری روش محبت است.
پیامبر اکرم (ص)، والاترین مربی بشر، مردمان را به محبت تربیت نموده و بیش از هر چیز از این روش بهره بُرد. از علی (ع) روایت شده که گفت: از رسول خدا (ص) دربارهٔ سُنّت آن حضرت پرسیدم، فرمود: «وَ الْحُبُّ أساسی» یعنی محبت بنیاد و اساس (روش و سنت) من است.
محبت هم در مورد کودکان و هم در مورد جوانان و نوجوانان می‌تواند از بسیاری رفتارهای نامطلوب از جمله نمازگریزی جلوگیری نماید؛ لذا رسول گرامی اسلام (ص) دربارهٔ محبت به کودکان فرمود: «کودکان خود را دوست بدارید و به آنان مهر ورزید.»
🔹 روش الگویی؛ نیاز فطری انسان به الگو
به دلیل نیاز فطری آدمی به الگو و همانندسازی، در درمان نمازگریزی لازم است الگوهای والا از نمازگزاران واقعی به افراد جامعه معرفی شوند تا جوانان و نوجوانان با بینش روشن به الگوگیری از آنها بپردازند.
افرادی که علاقه به نماز ندارند و یا نمازگریز هستند نیز به‌خاطر وجود نداشتن الگوهای مناسب و عدم اهتمام والدین به این موضوع، با افراد بی‌نماز و نمازگریز همانندسازی نموده و آنها را الگوی شخصیتی خویش قرار داده‌اند.
بنابراین والدین و مربیان باید از نخستین دوران کودکی، هم خود به‌عنوان الگوی مناسب برای کودکان بوده و هم افراد دیگری را که اهل نماز هستند به عنوان الگو معرفی نمایند. کودکان هرچه از الگوهای مناسب‌تر و والاتری بهره‌مند شوند، کمتر دچار آسیب نمازگریزی می‌شوند. از سوی دیگر، افرادی را که به عللی به آسیب نمازگریزی عادت کرده‌اند، می‌توان با ارائهٔ الگوهای مناسب، درمان و اصلاح کرد.
🔹 روش تذکر؛ یادآوری جایگاه نماز
یکی دیگر از روش‌های درمان نمازگریزی در جامعه، به‌کارگیری روش تذکر و یادآوری است. چه بسا افرادی که علاقه به نماز ندارند به‌خاطر اینکه به اهمیت و جایگاه نماز پی نبرده‌اند، اگر به این افراد یادآوری شود که نماز کلید بهشت است و به منزلهٔ پرچم و آرم و نشانهٔ اسلام است، ممکن است به نماز علاقمند شوند. همچنان اگر پیامدهای منفی نمازگریزی هم در بُعد فردی و هم در بُعد اجتماعی و نیز پیامدهای دنیوی و اخروی آن بیان گردد، ممکن است عده‌ای متنبّه شوند و همچنان بیان عاقبت افرادی که اهل نماز نبوده‌اند، می‌تواند در علاقمندی افراد به نماز مؤثر باشد.
🔹 نقل قصه‌ها و خاطره‌های زیبا دربارهٔ نماز
بیان قصه‌های لطیف و خاطره‌های زیبا و فراموش‌نشدنی دربارهٔ نماز و اهمیت آن در زندگی و استفادهٔ بهینه از هنر نمایش در به تصویر کشیدن نگرش و رفتار پیشوایان، رهبران و الگوهای محبوب در ارتباط با نماز، می‌تواند تأثیرات بسیار مؤثر در درمان نمازگریزی در بین همهٔ مردم به‌خصوص جوانان و نوجوانان داشته باشد. در تهیه، تولید و پخش این‌گونه برنامه‌ها صدا و سیما نقش اصلی را می‌تواند ایفا نماید و نکته‌ای که در ارائهٔ این‌گونه برنامه‌ها باید رعایت شود توجه به ویژگی‌های سنّی، ذهنی و شرایط فرهنگی-اجتماعی مخاطبان است.
🔹 احداث و زیباسازی مساجد و نمازخانه‌ها
مسجد و نمازخانه باید احساسات و خاطره‌های زیبا و به‌یادماندنی را برای همه به‌ویژه کودکان و نوجوانان تداعی کند. لذا باید تدابیری اتخاذ شود که کودکان و نوجوانان، مسجد را محل آرامش‌بخش، زیبا و دوست‌داشتنی بدانند تا با انگیزه و علاقه‌مندی بیشتر به آن روی آورند.
🔹 ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری امام جماعت
عامل دیگری که می‌تواند افراد جامعه را به نماز علاقمند کند و از آسیب نمازگریزی جلوگیری نماید، ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری امام جماعت مساجد و مدارس است. خلق و خوی نیکوی امام مسجد و مهارت اجتماعی او در برقراری ارتباط با نمازگزاران فوق‌العاده مؤثر است. اگر رفتار مناسب و حاکی از احترام مشاهده نمایند، به نماز علاقمند می‌شوند.
🔹 بیان رمز و راز نماز و آثار آن
۱. چرا باید نماز بخوانیم؟
اسلام در دستورهای عبادی خود که اصولاً بر «تعبّد» و «تسلیم» مبتنی است، به عنصر دانش و بینش و بصیرت اهتمام می‌ورزد. مسلمانی که وظیفه دارد در هر شبانه‌روز پنج بار، عبادت بزرگی همچون نماز را به‌جا آورد، باید رمز و راز آن را بداند. پرسشی که برای بسیاری از مردم و به‌ویژه جوانان و نوجوانان ما مطرح می‌شود این است که «چرا باید نماز بخوانیم؟» قرآن کریم به این پرسش با عباراتی کوتاه امّا پرمحتوا، پاسخ‌های گوناگونی داده است.
۲. نماز، ذکر و یاد خداست
قرآن کریم در جایی می‌فرماید: «وَ أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی» (۳۶) «نماز را برای آن که به یاد من باشی بپا دار.» نماز ذکر و یاد خداست. باید آثار سازندهٔ ذکر خدا و عواقب رویگردانی از آن را برای جوانان روشن سازیم. اگر دربارهٔ یاد خداوند تنها این آیه وجود داشت که می‌فرماید: «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ» (۳۷) «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد نمایم»، کافی بود تا جان مشتاقان بسوزد.
۳. یاد خدا، مایهٔ آرامش دل‌ها
هر انسانی آرامش و سکون را دوست می‌دارد و از اضطراب و دغدغه و نگرانی بیزار است؛ قرآن می‌فرماید: «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (۳۸) «آگاه باشید که تنها با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.»
۴. رویگردانی از یاد خدا، زندگی سخت و شقاوت
هر انسانی وسعت زندگی و روانی آن را دوست دارد و از فشار و سختی رویگردان است. قرآن می‌فرماید: محصول رویگردانی از یاد خدا، زندگی همراه با فشار و سختی و نابینایی و بی‌بصیرتی در دنیا و آخرت و همنشینی با شیطان است: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکًا وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَىٰ» (۳۹) «و هر کس از یاد من رویگردان شود، همانا برای او زندگی تنگ و سختی خواهد بود و روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم.» و «وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمَٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ» (۴۰) «و هر کس از یاد خدای رحمان رویگردان شود، شیطانی برای او می‌گماریم که همنشین او باشد.»
۵. نماز، پادزهر آلودگی‌ها
حال اگر کسانی از درک لذّت یاد خدا و لذّت این که خدا به یاد ذاکران و نمازگزاران است عاجزند؛ می‌توانیم آثار سازنده و ملموس‌تر نماز را برای آنان تشریح کنیم تا به این فریضهٔ الهی جذب شوند. همهٔ ما دارای بدی‌هایی در عرصهٔ فکر و عمل و رفتار هستیم و دوست داریم آنها را از وجود خود بزداییم و از کارنامه‌مان محو نماییم.
نماز آن حسنه‌ای است که بدی‌ها را می‌زداید و وجود انسان را از کاستی می‌رهاند: «وَ أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَیِ النَّهَارِ وَ زُلَفًا مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ ذَٰلِکَ ذِکْرَىٰ لِلذَّاکِرِینَ» (۴۱) «و نماز را در دو طرف روز و ساعات اولیهٔ شب برپا دار، همانا نیکی‌ها بدی‌ها را از بین می‌برند.
این تذکری برای یادکنندگان است.» بر پایهٔ حدیثی از امیرالمؤمنین (ع) از پیامبر (ص) این آیه امیدبخش‌ترین آیه‌های کتاب آسمانی است (۴۲). آیا در مقابل خطر آلودگی به پادزهری که سلامتی ما را تضمین کند، نیاز نداریم؟ قرآن می‌فرماید: آن پادزهر همانا نماز است: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنکَرِ» (۴۳) «همانا نماز (انسان را) از زشتی‌ها و گناه باز می‌دارد.»
۶. بشارت به بهشت برین
بشارت به بهشت برین و نعمت‌های والایی که در سرای دیگر نصیب نمازگزاران می‌شود، زمینهٔ مناسبی است تا شوق و رغبت به نماز فزونی یابد: «الَّذِینَ هُمْ عَلَىٰ صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ... أُولَٰئِکَ فِی جَنَّاتٍ مُکْرَمُونَ» (۴۴) «همان کسانی که بر نمازشان مداومت دارند... آنان در باغ‌های بهشتی مورد احترام و اکرام هستند.» بسیاری به بهشت راه می‌یابند امّا نمازگزاران در بهشت عزیز و محترمند
🔹 نماز اکسیر فلاح و رستگاری است زیرا:
نماز، لازمهٔ نهادینه شدن و فراگیر شدن در جامعهٔ اسلامی است. مقام معظم رهبری نهادینه و فراگیر شدن نماز را لازمهٔ رسیدن به جامعهٔ اسلامی دانسته‌اند. حاکمیت فرهنگ نماز بر جامعه، مستلزم تلاش هماهنگ نهادهای فرهنگی-اجتماعی است. روش محبت، اساس تربیت دینی و عامل مؤثر در درمان نمازگریزی است.
روش الگویی، نیاز فطری انسان به الگو را پاسخ می‌دهد. روش تذکر، جایگاه نماز را یادآوری می‌کند. نقل قصه‌ها و خاطره‌های زیبا، شوق و رغبت به نماز را افزون می‌سازد. احداث و زیباسازی مساجد، کودکان و نوجوانان را به مسجد جذب می‌کند. ویژگی‌های شخصیتی امام جماعت، در علاقمندی به نماز مؤثر است. بیان رمز و راز نماز، پرسش «چرا باید نماز بخوانیم؟» را پاسخ می‌دهد. پس نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است که لازمهٔ نهادینه شدن و فراگیر شدن در جامعهٔ اسلامی می‌باشد.
بخش هشتم: نماز؛ عامل وحدت و انسجام اسلامی
🔹 نماز؛ عامل وحدت و انسجام اسلامیمقام معظم رهبری در پیام خود به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، با تأکید بر نقش نماز در وحدت و انسجام جامعهٔ اسلامی، فرموده‌اند: «امروز که شرط مُکنت و قدرت مردم عزیز ایران بیش از پیش فراهم شده است، یکایک ملّت مبعوث، مخاطب این دستور مکرّر الهی برای اقامهٔ نماز هستند که «اَقیموا الصَّلاة».علاوه بر این، همهٔ اشخاص مؤثّر در جامعه از پدران و مادران و خانواده‌ها تا معلّمان و دوستان، از اساتید و نخبگان تا چهره‌های شناخته شده و افراد مشهور، و نیز تمامی نهادها و دستگاه‌های فرهنگ‌ساز از جمله مساجد، نمازهای جمعه، مدارس، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیّه، صداوسیما، فعّالان فرهنگی و اجتماعی، و بسیج مردمی خصوصاً آن‌هایی که با قشر نوجوان و جوان در ارتباط هستند، مسئولیت مضاعف در این امر دارند.» (۴۵)
این تعبیر، نماز را نه صرفاً یک عبادت فردی، بلکه یک عامل وحدت و انسجام اجتماعی معرفی می‌کند. نماز جماعت، مسلمانان را در یک صف قرار می‌دهد و اختلافات طبقاتی، نژادی و زبانی را از بین می‌برد. نماز جمعه، هفتگی مسلمانان را در یک مکان جمع می‌کند و وحدت آنان را تقویت می‌نماید.
🔹 نماز؛ چنگ زدن به ریسمان خدا
قرآن کریم در سورهٔ آل‌عمران می‌فرماید: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَ لَا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَ کُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا کَذَٰلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» (۴۶) «و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اهل بیت (علیهم السلام)] چنگ زنید، و پراکنده و گروه گروه نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آن گاه که [پیش از بعثت پیامبر و نزول قرآن] با یکدیگر دشمن بودید، پس میان دل‌های شما پیوند و الفت برقرار کرد، در نتیجه به رحمت و لطف او با هم برادر شدید، و بر لب گودالی از آتش بودید، پس شما را از آن نجات داد؛ خدا این گونه، نشانه‌های [قدرت، لطف و رحمت] خود را برای شما روشن می‌سازد تا هدایت شوید.»
حضرت علی (ع) می‌فرماید: قرآن، حبل اللّه است (۴۷). و از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: «نحن حبل اللّه» ما اهل‌بیت، حبل اللّه هستیم (۴۸). و در روایت دیگری آمده است: علیّ بن ابی‌طالب (ع) حبل اللّه است (۴۹). نماز، عامل چنگ زدن به ریسمان خدا است. نماز جماعت، مسلمانان را به یک ریسمان متصل می‌کند و پراکندگی را از بین می‌برد.
🔹 نماز جماعت؛ برتری بر نماز فرادا
امام صادق (ع) فرمودند: «الصَّلَاةُ فِی جَمَاعَةٍ تَفْضُلُ عَلَى کُلِّ صَلَاةِ الْفَرْدِ بِأَرْبَعٍ وَ عِشْرِینَ دَرَجَةً تَکُونُ خَمْسًا وَ عِشْرِینَ صَلَاةً» (۵۰) «نماز جماعت، بر هر نماز فرادا، بیست و چهار درجه برتری دارد و به منزلهٔ بیست و پنج نماز است.» رسول خدا (ص) نیز فرمودند: «صَلَاةُ الْجَمَاعَةِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ الْفَرْدِ بِخَمْسٍ وَ عِشْرِینَ دَرَجَةً» (۵۱) «نماز جماعت، بیست و پنج درجه از نماز فرادا برتر است.»
این روایات، برتری نماز جماعت بر نماز فرادا را نشان می‌دهد. نماز جماعت، مسلمانان را در یک صف قرار می‌دهد و وحدت آنان را تقویت می‌کند. هر درجهٔ برتری، نشانهٔ اهمیت اجتماع در اسلام است.
🔹 حکمت نماز جماعت؛ آشکار شدن اخلاص و توحید
امام رضا (ع) فرمودند: «إِنَّمَا جُعِلَتِ الْجَمَاعَةُ لِئَلَّا یَکُونَ الْإِخْلَاصُ وَ التَّوْحِیدُ وَ الْإِسْلَامُ وَ الْعِبَادَةُ لِلَّهِ إِلَّا ظَاهِرًا مَشْکُوفًا مَشْهُورًا» (۵۲) «علت تشریع نماز جماعت آن است که اسلام و توحید و بندگی و اخلاص به خداوند متعال در معرض دید عموم و ظاهر و مشهور در میان مردم باشد.»
این روایت، حکمت نماز جماعت را آشکار شدن اخلاص و توحید در جامعه معرفی می‌کند. نماز جماعت، اسلام را در جامعه ظاهر می‌کند و مسلمانان را در برابر دشمنان متحد می‌نماید. نماز جماعت، نماد وحدت اسلامی است.
🔹 نماز؛ عامل اخوت و برادری
قرآن کریم در ادامهٔ آیهٔ سورهٔ آل‌عمران می‌فرماید: «فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا» (۵۳) «در نتیجه به رحمت و لطف او با هم برادر شدید.» وحدت، عامل اخوت است. نماز، مسلمانان را به هم نزدیک می‌کند و دشمنی‌ها را به برادری تبدیل می‌نماید. نماز جماعت، مسلمانان را در یک صف قرار می‌دهد و اختلافات را از بین می‌برد.
🔹 نماز؛ عامل نجات از پرتگاه آتش
قرآن کریم می‌فرماید: «وَ کُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا» (۵۴) «و بر لب گودالی از آتش بودید، پس شما را از آن نجات داد.» تفرقه و عداوت، پرتگاه و گودال آتش است. نماز، عامل نجات از پرتگاه آتش است. نماز جماعت، مسلمانان را از تفرقه نجات می‌دهد و آنان را به وحدت می‌رساند.
🔹 نماز؛ عامل یادآوری نعمت‌های الهی
قرآن کریم می‌فرماید: «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ» (۵۵) «و نعمت خدا را بر خود یاد کنید.» یادآوری نعمت‌های الهی، عامل عشق و زمینه‌ساز هدایت است. نماز، یادآور نعمت‌های الهی است. نماز جماعت، مسلمانان را به یاد نعمت وحدت می‌اندازد و آنان را از تفرقه باز می‌دارد.
🔹 نماز اکسیر فلاح و رستگاری است زیرا:
نماز، عامل وحدت و انسجام اسلامی است. مقام معظم رهبری نماز را عامل وحدت و انسجام جامعهٔ اسلامی معرفی کرده‌اند. قرآن کریم چنگ زدن به ریسمان خدا و دوری از تفرقه را فرمان الهی دانسته است. امام صادق (ع) نماز جماعت را بیست و پنج برابر نماز فرادا معرفی کرده و رسول خدا (ص) نماز جماعت را بیست و پنج درجه برتر از نماز فرادا دانسته است.
امام رضا (ع) حکمت نماز جماعت را آشکار شدن اخلاص و توحید معرفی کرده است. نماز، عامل اخوت و برادری، عامل نجات از پرتگاه آتش، و عامل یادآوری نعمت‌های الهی است. پس نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است که عامل وحدت و انسجام اسلامی می‌باشد.
نتیجه‌گیری:
نماز، اکسیر فلاح و رستگاری و رکن حیات طیّبه است. قرآن کریم نماز را اولین دستور کار انبیا و برترین وسیلهٔ تقرب به پروردگار معرفی کرده است. امام صادق (ع) نماز را بهترین وسیلهٔ تقرب پس از معرفت خدا دانسته و امام باقر (ع) آن را ستون دین تشبیه کرده که استواری همهٔ اجزای دین به آن وابسته است. مقام معظم رهبری (دامت برکاته) نیز نماز را رشتهٔ اتصال به منبع لایتناهی الهی معرفی کرده‌اند.
نماز، عامل جهاد و فتح و ظفر در میدان‌های مبارزه است. قرآن کریم اقامهٔ نماز را اولین ثمرهٔ حکومت صالحان دانسته و نماز جماعت را حتی در میدان جهاد واجب معرفی کرده است. نماز، پشتوانهٔ مبارزه با شیطان نفس و شیطان‌های دنیوی و عامل نزول برکات و فراوانی ارزاق الهی است. نماز، عامل وحدت و انسجام اسلامی و عامل دوری از تفرقه است.
نهادینه شدن نماز در جامعهٔ اسلامی، لازمهٔ رسیدن به تمدن اسلامی است. مقام معظم رهبری (دامت برکاته) نهادینه شدن و فراگیر و همگانی شدن نماز را دو ضلع اصلی خطّ تلاش برای وصول به جامعهٔ اسلامی و تمدن اسلامی معرفی کرده‌اند.
راهبردهای نهادینه شدن نماز شامل روش محبت، روش الگویی، روش تذکر، نقل قصه‌ها و خاطره‌های زیبا، احداث و زیباسازی مساجد، ویژگی‌های شخصیتی امام جماعت، و بیان رمز و راز نماز است. با تحقق این راهبردها، جامعهٔ اسلامی به تمدن اسلامی نزدیک می‌شود و وعدهٔ قطعی خدا دربارهٔ پیروزی نهایی حق بر باطل محقق خواهد شد.
ارجاعات:
[۱] پیام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۲] سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۴۵
[۳] تفسیر نمونه، ذیل آیهٔ ۴۵ سورهٔ عنکبوت
[۴] بحار الأنوار، ج ۱۶، ص ۲۰۴
[۵] تفسیر نمونه، ذیل آیهٔ ۴۵ سورهٔ عنکبوت
[۶] تفسیر مجمع‌البیان، ذیل آیهٔ ۴۵ سورهٔ عنکبوت
[۷] بحارالأنوار، ج ۵۳، ص ۱۸۲
[۸] پیام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۹] سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۴۵
[۱۰] بحار الأنوار، ج ۱۶، ص ۲۰۴
[۱۱] بحارالأنوار، ج ۵۳، ص ۱۸۲
[۱۲] پیام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۱۳] سورهٔ حج، آیهٔ ۴۱
[۱۴] وسائل الشیعة، ج ۴، ص ۳۰
[۱۵] وسائل الشیعة، ج ۴، ص ۲۷
[۱۶] پیام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۱۷] سورهٔ بقره، آیهٔ ۴۵
[۱۸] صحیفة الرضا علیه السلام، ج ۱، ص ۴۲
[۱۹] بحار الأنوار، ج ۱۰، ص ۳۶۹
[۲۰] پیام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۲۱] سورهٔ جن، آیهٔ ۱۶
[۲۲] تفسیر مجمع‌البیان، ذیل آیهٔ ۱۶ سورهٔ جن
[۲۳] سورهٔ طه، آیهٔ ۱۲۴
[۲۴] سورهٔ جن، آیهٔ ۱۷
[۲۵] شهاب الأخبار، ج ۱، ص ۳۶۸
[۲۶] نهج البلاغة، الخطبة ۱۷۸
[۲۷] سورهٔ جن، آیهٔ ۱۶
[۲۸] پیام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۲۹] سورهٔ مزمل، آیهٔ ۲۰
[۳۰] سورهٔ حج، آیهٔ ۴۰
[۳۱] روح المعانی، ج ۹، ص ۱۵۶
[۳۲] سورهٔ حج، آیهٔ ۴۱
[۳۳] سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۰۲
[۳۴] سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۰۱
یام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۳۶] سورهٔ طه، آیهٔ ۱۴
[۳۷] سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۲
[۳۸] سورهٔ رعد، آیهٔ ۲۸
[۳۹] سورهٔ طه، آیهٔ ۱۲۴
[۴۰] سورهٔ زخرف، آیهٔ ۳۶
[۴۱] سورهٔ هود، آیهٔ ۱۱۴
[۴۲] مجمع البیان، ج ۵، ص ۲۰۱
[۴۳] سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۴۵
[۴۴] سورهٔ معارج، آیات ۲۳ و ۳۵
[۳۵] پیام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۳۶] سورهٔ طه، آیهٔ ۱۴
[۳۷] سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۲
[۳۸] سورهٔ رعد، آیهٔ ۲۸
[۳۹] سورهٔ طه، آیهٔ ۱۲۴
[۴۰] سورهٔ زخرف، آیهٔ ۳۶
[۴۱] سورهٔ هود، آیهٔ ۱۱۴
[۴۲] مجمع البیان، ج ۵، ص ۲۰۱
[۴۳] سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۴۵
[۴۴] سورهٔ معارج، آیات ۲۳ و ۳۵
[۴۵] پیام مقام معظم رهبری به سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز، ۹ مهر ۱۴۰۵
[۴۶] سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۰۳
[۴۷] نهج‌البلاغه، خطبه ۱۷۶
[۴۸] تفسیر مجمع‌البیان، ذیل آیهٔ ۱۰۳ سورهٔ آل‌عمران
[۴۹] تفسیر نورالثقلین، ذیل آیهٔ ۱۰۳ سورهٔ آل‌عمران
[۵۰] تهذیب الأحکام، ج ۳، ص ۲۵
[۵۱] وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۳۷۴
[۵۲] وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۳۷۲
[۵۳] سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۰۳
[۵۴] سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۰۳
[۵۵] سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۰۳
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
